Có những chất liệu sinh ra từ lòng đất, kinh qua ngọn lửa rực cháy rồi ở lại với con người qua hàng thiên niên kỷ như một lời cam kết của thời gian. Gốm Việt Nam chính là một trầm tích như thế. Dọc theo chiều dài lịch sử hàng ngàn năm, từ những nét hoa văn dập vỏ sò thô sơ thời tiền sử, qua sắc men ngọc, men ngà trầm mặc thời Lý – Trần, đến sắc lam thanh thoát thời Lê – Nguyễn, gốm không chỉ là vật dụng thường nhật mà đã trở thành linh hồn, là tấm gương phản chiếu tâm hồn và triết lý sống của người Việt.
Trải qua biết bao thăng trầm của lịch sử, gốm Việt vẫn vẹn nguyên sức sống nhờ sự biến chuyển linh hoạt giữa tính ứng dụng mộc mạc và giá trị tâm linh sâu sắc. Và để nhìn lại hành trình dài rộng ấy của gốm, không gì hiện hữu rõ nét hơn hình ảnh của hai vật phẩm quen thuộc nhưng mang hai tầng ý niệm hoàn toàn đối lập mà hòa hợp: chiếc vò gốm cổ truyền và chiếc bình hút lộc hiện đại.
Lội ngược dòng thời gian về những ngày tháng cũ, chiếc vò gốm xuất hiện như một biểu tượng của sự bền bỉ, mộc mạc và gắn liền với nhịp sống làng quê Việt Nam. Vò gốm thường mang dáng vẻ nẫm nĩu, thân tròn bầu, vai rộng và miệng túm nhẹ. Lớp men đất nung xám xịt hay men sành nâu thẫm không chút cầu kỳ, phô trương, nhưng lại ẩn chứa nét đẹp lực điền, vững chãi của đất mẹ. Ngày xưa, trong mỗi căn nhà gian tranh vách đất, góc sân hay gầm chiếc phản gỗ luôn có sự hiện diện của những chiếc vò. Chúng đựng hạt giống cho mùa sau, cất giữ chén gạo mắm qua ngày rét giun, hay ủ những giọt rượu cần, rượu nếp thơm nồng để dành cho ngày tết, ngày hội.
Chiếc vò gốm chứa đựng trọn vẹn triết lý sống “ăn chắc mặc bền” của người Việt xưa. Nó che chở cho những thành quả lao động nhọc nhằn, bảo tàng những hương vị ấm áp của gia đình. Qua năm tháng, dẫu thời tiết khắc nghiệt hay bom đạn gội gầm, vò gốm vẫn lẳng lặng nằm đó, trần trụi và kiên cường. Vệt thời gian bám trên vai vò, vệt màu thời gian đọng lại trên từng vết rạn men chính là cuốn sổ ký sự ghi lại từng mùa gặt, từng nhịp thở của bao thế hệ đã qua.
Nếu chiếc vò gốm là hiện thân của quá khứ lam lũ, tích tụ và gìn giữ, thì chiếc bình hút lộc lại là biểu tượng cho ước vọng vươn lên, cho sự phồn vinh và tư duy phong thủy của đời sống hiện đại. Khác với vẻ thô nhám của vò sành, bình hút lộc là sự thăng hoa của nghệ thuật tạo hình và kỹ thuật chế tác gốm sứ tinh xảo. Bình có dáng dấp đặc trưng vô cùng tinh tế: miệng rộng để đón lấy may mắn và tài lộc, cổ thắt lại để giữ chặt vận khí, và thân dưới phình to để chứa đựng sự sung túc, an lành.
Trên mặt gốm phủ men lam, men ngọc hay dát vàng lộng lẫy của bình hút lộc ngày nay là những bức tranh sơn thủy, cảnh tứ quý, hay hình ảnh rồng múa phụng bay. Mỗi đường nét vẽ cọ, từng vệt men rạn hay chi tiết đắp nổi đều khoác lên mình khát vọng về một cuộc sống vương giả, thuận buồm xui gió. Bình hút lộc không nằm ở góc bếp hay gầm gian nhà tối, nó được trang trọng đặt ở phòng khách, nơi không gian linh thiêng hay vị trí trung tâm của ngôi nhà. Sự xuất hiện của nó đánh dấu bước chuyển mình của gốm Việt: từ vật dụng sinh tồn trở thành tác phẩm nghệ thuật thưởng lãm, từ sự chắt chiu vun vén sang mong ước phát triển và thịnh vượng.
Đặt chiếc vò gốm và chiếc bình hút lộc cạnh nhau trong dòng chảy thời gian, ta mới thấy hết cái hay, cái đẹp của gốm Việt. Một bên là ký ức, là cội nguồn chắc chắn và dung dị; một bên là tương lai, là ước mơ hướng tới những giá trị mỹ cảm cao sang. Vò gốm giữ lấy cái gốc của sự sống, còn bình hút lộc mở ra cái ngọn của sự thăng hoa. Cả hai, dù mang diện mạo và sứ mệnh khác nhau, đều được nhào nặn từ một nắm đất quê hương, cùng đi qua cái nóng ngàn độ của lò lửa và chịu sự nhào nặn của những bàn tay tài hoa, cần mẫn.
Dòng thời gian vẫn mải miết trôi, những đô thị hiện đại mọc lên thay thế cho làng quê xưa cũ, nhưng gốm Việt Nam chưa bao giờ mất đi vị thế của mình. Dù là chiếc vò sành nhuốm màu rêu phong hay chiếc bình hút lộc rực rỡ sắc màu, chúng vẫn đang lặng lẽ kể câu chuyện về bản sắc, về tình yêu đất đai và khát vọng sống bền bỉ của con người Việt Nam từ ngàn xưa cho đến tận mai sau.
